Maandelijks archief: mei 2007

Rauwe Randjes

tsitsiwerk.jpgweblog geschreven voor www.oerol.nl in het kader van Tsi Tsi Tsigane de muziektheatervoorstelling die in 2007 op Terschelling gemaakt werd.

Spannend vond ik het, toen ik in januari naar Haarlem toog voor een eerste informele ontmoeting met Joost Spijkers en Ro Krauss, twee van onze spelers. ‘Leuk bedacht jongen, zo’n voorstelling met hitsige Balkanmuziek,’ schoot er door mijn hoofd. En ook de cast lijkt een schot in de roos. Joost Spijkers, half Joegoslaaf en Ro Krauss, een door vele reizen tot muziekzigeuner getransformeerde halve Indo. Het lijkt ideaal maar wat gaan beide heren vinden van mijn muzikale Balkanvoorkeuren? Deze is tamelijk specifiek en ik wil veel niet spelen. Ik stap uit op station Haarlem Spaarnwoude…

Maar wacht even: waarom zou ik hier bang voor moeten zijn? Als zij betere ideeën hebben, wordt de hele voorstelling misschien wel beter. Of vrees ik dat ze aan komen zetten met Hongaarse fidelmuziek? Dat soort nummers wil ik absoluut niet spelen. Die zigeunermuziek is om een of andere reden geheel ontdaan van al zijn rauwe randjes. Als ik er naar luister ontkom ik niet aan visioenen van troosteloze restaurants en uit de hand gelopen feestjes bij het studentencorps. ‘Tingel tangel hopsake,’ dat is het voor mij. Ik voel te weinig spanning en te weinig verhaal in die muziek. Nee, in Roemenië, Bulgarije en de landen die eens Joegoslavië vormden; dáár komen de echt doorleefde stemmen en klanken vandaan. Die muziek zit boordevol hoorbare geschiedenis. De Roma op de Balkan hebben muzikaal altijd open gestaan voor invloeden van buitenaf. De muziektraditie van de gadze had zijn invloed net als de klezmer van joodse landgenoten. Tijdens de Ottomaanse overheersing kwamen daar Turkse harmonieën en instrumenten bij. Deze ontwikkeling globaliseerde in de twintigste en eenentwintigste eeuw. De jazz wurmde zich naar binnen evenals de pop en meer recentelijk de dance. Dat de muziek van de Balkanzigeuners zo open staat voor andere stijlen geeft het enorm veel diepte en variatie.

…Na een tocht door een weinig inspirerende nieuwbouwwijk ben ik bij het huis van Ro aangekomen. Caspar en Joost zitten al aan de eettafel. Ik schuif aan en kijk naar het tafellaken. Het is een plastic tafellaken met iets teveel slecht passende kleuren. Het doet me aan Roemenië denken, een goed teken! We laten elkaar verschillende liederen horen, ik hoor nieuw repertoire maar een groot deel ken ik al. We bekritiseren elkaars voorstellen een beetje maar zijn vooral enthousiast over wat we horen. Na een reeks nummers vragen we ons af of we nog naar andere nummers moeten zoeken. ‘Alles prima,’ zegt Ro. ‘Maar als ik ergens geen zin in heb is het van die Hongaarse fidelmuziek…’

geschreven voor www.oerol.nl, 7 mei 2007 op de boot tussen Harlingen en Terschelling voor het laatste werkbezoek.

Winterproof sloppenwijk

roma1.jpgweblog geschreven voor www.oerol.nl in het kader van Tsi Tsi Tsigane de muziektheatervoorstelling die in 2007 op Terschelling gemaakt werd.

‘Dit is vals, ongelijk en lelijk. Dat je hier überhaupt naar kunt luisteren!’ Agent Pieter-Bas van de muziek-AIVD had gesproken. De sloot wodka die ik naar binnen had gewerkt maakte mijn oordeel stellig: ik had gelijk. Mijn half Bulgaarse vriendin J. had zojuist obscuur staan dansen op haar nieuwste muziekaanwinst: de CD Underground van de Joegoslaaf Goran Bregovic. Er waren wel meer zaken die ik niet begreep van deze tempramentvolle dame, maar haar muzieksmaak was tot nog toe niet problematisch geweest. Hoe kon het zijn dat een muzikaal persoon luisterde naar een zigeunerfanfare waar de langzame intro’s van de nummers zo vals waren dat je er bijna licht in je hoofd van werd? En waarvan de saxofoons klonken als blikken Fisher Price-toeters? Er was één ding wat me wel fascineerde aan Bregovic: geen fanfare uit Limburg had ik ooit in zo’n hoog tempo horen spelen. Toch sprak ik maanden lang mijn veto uit als iemand deze vreselijke plaat op wilde zetten.

Trip
Ik wist nauwelijks waar Bulgarije lag. J.’s verhalen maakten mij nieuwsgierig. In Bulgarije was alles beter dan in ons koude kikkerlandje. De mensen zwoel en warm, het klimaat fantastisch en de feestjes zonder weerga. Volgens J. gooiden Bulgaren met borden als de Grieken, zopen ze als de Russen en dansten ze als Spanjaarden. Het duurde even maar al snel besloot ik het erop te wagen: ik ging J. vergezellen op haar jaarlijkse trip naar het land van haar moeder.

Roma in Sofia
De reis begon in hoofdstad Sofia. Daar maakte ik voor het eerst kennis met foute Oost-Europese disco’s waar iedereen pooier of werkneemster leek. Het waren lange nachten die we steevast afsloten met een zonsopgang bij de Alexander Nevsky kathedraal. Overdag liepen we door de stad en werden we permanent achtervolgd door een roedel kinderen in vuile kleren en met een donkere huiskleur. De Roma: talrijker en slechter gekleed dan in het westen. De Bulgaren moesten overduidelijk niet hebben van deze landgenoten. Ook J. had er moeite mee. Ze probeerde hun bestaan te negeren en wilde er niet over praten. Ik proefde pure schaamte, dit was niet het Bulgarije dat ze ons wilde laten zien. Ze wees ons op al het moois dat Sofia te bieden had en deed extra haar best onze aandacht af te leiden als we Roma passeerden.

Pazardzhik
Na een paar dagen verlieten we het wonderschone Sofia trokken verder naar Pazardzhik, de woonplaats van J.’s oma. In deze kleine provinciestad nam het aantal Roma-bedelaars eerder toe dan af. Op het terras kwam iedere drie minuten een kleuter langs, treurige blik in de ogen en het handje vragend naar ons toe gestoken. De meeste Bulgaren op het terras draaiden hun hoofd weg of keken dwars door de kindertjes heen. Welkom in Pazardzhik, volgens vele Bulgaren de zigeunerhoofdstad van het land.

Paria’s
Afleidingmanoeuvres hielpen niet meer. De Roma en hun benarde situatie waren nu overal om ons heen terwijl we s’nachts dansten op hun muziek. Ik zou en moest alles weten over deze paria’s. De Bulgaren bleven mijn antwoorden ontwijken en bleken bij enig doorvragen weinig te weten over de Roma. Ze kwamen niet verder dan een stroom vooroordelen: ze kunnen niet voor zichzelf zorgen, ze gaan slecht met hun kinderen om, ze integreren niet, ze zijn crimineel. Werkelijk niets was aardig of goed aan ze.

Sloppenwijk
Uiteindelijk wist ik J. zover te krijgen dat ze mee ging naar de Roma-wijk aan de rand van de stad. Op voorwaarde dat we slechts van afstand zouden toekijken, stemde ze in. We liepen het centrum uit- steeds minder asfalt, steeds meer zand. We stuitten op een riviertje en keken naar de overkant. Voor ons stonden tientallen huisjes, dicht op elkaar, van elkaar gescheiden door smalle steegjes waarboven de was vrolijk wapperde in de wind. In de steegjes speelden kinderen, deden vrouwen het huishouden en bogen mannen zich over motorkappen van auto’s. Het deed me denken aan TV-beelden van sloppenwijken uit Rio de Janairo, Mexico en Johannesburg. Het enige verschil met suburbs in de tropen was dat meeste huisjes een schotel hadden. Ook waren ze hier, in verband met de koude winters, van steen en niet van hout. J. was hier zelf ook nog nooit geweest. Zwijgend liepen we terug de stad in. Een sloppenwijk in Europa op een paar uur vliegen van Amsterdam…

Valse intro’s en opzwepende ritmes
Het lot en de positie van de Roma en het wilde Oost-Europa bleven me na deze vakantie bezighouden. Terug in Nederland kocht ik toch maar wat zigeunerplaatjes en na drie keer draaien kon ik er tegen. Ik genoot van de valse intro’s en de opzwepende ritmes van de Balkan-zigeuners en vond uit dat er ook zigeunermuziek bestond zonder intonatieproblemen. De Roma met hun tradities, de Roma met hun prachtige muziek, de roma met hun moeilijke maatschappelijke positie. Wat een verhaal. ‘Daar zit theater in!’, dacht ik steeds vaker.

En nu, negen jaar na mijn eerste bezoek aan de Balkan, denk ik terug aan die andere wereld waar ik in Pazardhik naar keek. Dat beeld van de buitengesloten maar vrije Roma staat nog steeds op mijn netvlies. Dit is voor mij het hart van Tsi Tsi Tsigane.

(Volgende week écht meer over de muzikale keuze…)

geschreven voor www.oerol.nl, 29 april 2007